Azərbaycan çoxəsrlik tarixə malik, Şərqlə Qərbin qovuşduğu, müxtəlif sivilizasiyaların, dinlərin və mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsir şəraitində formalaşdığı nadir ölkələrdən biridir. Bu torpaqda əsrlər boyu müsəlmanlar, xristianlar, yəhudilər və müxtəlif etnik qruplar birgə yaşamış, öz mədəniyyətlərini qorumaqla yanaşı, ümumi bir sosial mühitin formalaşmasına töhfə vermişlər. Lakin bu təbii tarixi müxtəlifliyin dövlət siyasəti səviyyəsinə qaldırılması, onun sistemli ideoloji xəttə çevrilməsi və beynəlxalq nümunə halına gətirilməsi məhz Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri dövlətin sabitliyinin təmin edilməsi və milli birliyin möhkəmləndirilməsi idi. O, çox yaxşı anlayırdı ki, müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycan kimi ölkədə daxili sabitliyin qorunması üçün cəmiyyətin bütün təbəqələrinin bir ideya ətrafında birləşdirilməsi zəruridir. Bu ideya isə yalnız milli və dini müxtəlifliyin qəbul edilməsi, ona hörmətlə yanaşılması və onun dövlət siyasətinə inteqrasiya olunması ilə mümkün idi. Heydər Əliyev Azərbaycan cəmiyyətinə yanaşmada fərqli bir model təqdim etdi. Bu modelin mahiyyəti ondan ibarət idi ki, dövlətin gücü onun vətəndaşlarının etnik və dini müxtəlifliyində deyil, həmin müxtəlifliyin vahid dövlət çərçivəsində harmonik şəkildə birləşdirilməsindədir. O, dəfələrlə qeyd edirdi ki, Azərbaycan heç bir xalqın və ya dinin üstünlüyü üzərində deyil, bərabərlik və qarşılıqlı hörmət prinsipləri üzərində qurulmalıdır. Onun rəhbərliyi dövründə milli azlıqlara münasibətdə tamamilə yeni dövlət siyasəti formalaşdı. Azərbaycanda yaşayan müxtəlif etnik qrupların hüquqları genişləndirildi, onların mədəniyyətlərinin qorunması üçün real mexanizmlər yaradıldı. Bu siyasət nəticəsində ölkədə yaşayan azsaylı xalqlar yalnız formal vətəndaşlar deyil, dövlətin inkişafında iştirak edən fəal sosial subyektlərə çevrildilər. Onların dili, mədəniyyəti, adətənənələri dövlət tərəfindən qorundu və inkişaf etdirildi. Bu yanaşmanın mühüm xüsusiyyətlərindən biri assimilyasiya siyasətinin rədd edilməsi idi. Heydər Əliyev hesab edirdi ki, hər hansı xalqın kimliyinin itirilməsi dövlətin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Ona görə də o, inteqrasiya modelini əsas götürərək hər bir etnik qrupun öz kimliyini qorumaqla ümumi Azərbaycan cəmiyyətinin tərkib hissəsinə çevrilməsini təmin etdi. Eyni zamanda dini sahədə də mühüm dəyişikliklər baş verdi. Azərbaycanda müxtəlif dinlərin nümayəndələri arasında qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq mühiti yaradıldı. Dövlət dini icmalara bərabər münasibət göstərdi, onların sərbəst fəaliyyətinə şərait yaratdı. Məscidlərin, kilsələrin və sinaqoqların bərpası və fəaliyyəti üçün şərait yaradılması ölkədə dini tolerantlığın möhkəmlənməsinə xidmət etdi. Bu siyasət nəticəsində Azərbaycan dinlərarası dialoqun sülh və əməkdaşlıq üzərində qurulduğu ölkələrdən birinə çevrildi. Multikulturalizmin hüquqi əsaslarının formalaşdırılması da Heydər Əliyevin dövlət siyasətində mühüm yer tuturdu. Bu baxımdan 1995-ci ildə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Konstitusiyada bütün vətəndaşların hüquq bərabərliyi, milli və dini ayrı-seçkiliyin qadağan olunması və mədəni müxtəlifliyin qorunması dövlətin əsas prinsipləri kimi təsbit edildi. Bu hüquqi baza multikulturalizmin yalnız siyasi bəyanat deyil, real dövlət öhdəliyi olmasını təmin etdi. Heydər Əliyevin multikulturalizm siyasətində mühüm ideoloji istiqamətlərdən biri azərbaycançılıq idi. Bu ideologiya ölkə vətəndaşlarını vahid milli kimlik ətrafında birləşdirməklə yanaşı, onların etnik və dini fərqliliklərini də qoruyurdu. Azərbaycançılıq ideologiyası həm dövlətə sədaqəti, həm milli birliyi, həm də mədəni müxtəlifliyin qorunmasını özündə birləşdirən kompleks bir sistem idi. Bu yanaşma Azərbaycan cəmiyyətində sabitliyin və həmrəyliyin əsas dayağına çevrildi. Heydər Əliyevin yaratdığı bu model nəticəsində Azərbaycan cəmiyyəti daha dayanıqlı və inteqrasiya olunmuş bir struktura çevrildi. Etnik və dini zəmində qarşıdurmaların qarşısı alındı, sosial harmoniyanın möhkəmlənməsi təmin edildi və vətəndaşlar arasında qarşılıqlı etimad gücləndi. Bu isə dövlətin ümumi inkişafına birbaşa təsir göstərdi. Azərbaycan multikulturalizm modeli beynəlxalq səviyyədə də böyük maraq doğurdu. Ölkə tolerantlıq və mədəni müxtəlifliyin qorunduğu uğurlu nümunə kimi tanınmağa başladı. Bir çox beynəlxalq təşkilatlar Azərbaycan təcrübəsini öyrənməyə və onu model kimi qiymətləndirməyə başladılar. Bu isə ölkənin beynəlxalq imicinin güclənməsinə səbəb oldu. Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi bu strateji xətt müasir dövrdə də davam etdirilir. Bu siyasətin davamçısı olan İlham Əliyev ölkədə multikulturalizm ənənələrinin qorunması və inkişaf etdirilməsinə xüsusi önəm verir. Onun rəhbərliyi ilə Azərbaycan artıq beynəlxalq multikulturalizm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Müasir dövrdə Azərbaycanda müxtəlif beynəlxalq forumlar, mədəniyyətlərarası dialoq platformaları və humanitar tədbirlər təşkil olunur. Bu tədbirlər ölkənin multikulturalizm sahəsində qlobal rolunu daha da gücləndirir. İlham Əliyev çıxışlarında dəfələrlə vurğulamışdır ki, Azərbaycan multikulturalizm modeli dünyada sülh, sabitlik və qarşılıqlı hörmət üçün nümunə ola biləcək uğurlu bir təcrübədir. Nəticə etibarilə, Heydər Əliyev Azərbaycan multikulturalizminin banisi kimi ölkənin ideoloji, siyasi və sosial əsaslarını formalaşdırmışdır. Onun müəyyən etdiyi bu model Azərbaycanı sabit, tolerant və inkişaf edən bir dövlətə çevirmişdir. Bu irs bu gün də yaşayır, inkişaf edir və Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun mühüm dayaqlarından biri kimi çıxış edir.
Mingəçevir Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru
Mənsur Həsənov