Bu, sadəcə hərbi əməliyyat deyildi. Bu, 30 ildən artıq davam edən işğal və separatizm siyasətinin son aktı idi. 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsindən sonra Qarabağda hələ də mövcudluğunu qoruyan Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələri və qanunsuz silahlı dəstələr Azərbaycan ərazisində faktiki olaraq paralel hərbi-siyasi sistem yaratmağa çalışırdı.

10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatının müddəalarına baxmayaraq, bu qüvvələr silahlarını yerə qoyub Qarabağdan çıxmaq niyyətində deyildi. Əksinə, Azərbaycan mövqelərinin atəşə tutulması, ərazilərin minalanması, yeni səngər və istehkamların qurulması, hərbi texnika və şəxsi heyətin cəmləşdirilməsi davam edirdi. 19 sentyabrda Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa yolunda mina partlayışı nəticəsində mülki şəxslərin, daha sonra Daxili Qoşunların hərbi qulluqçularının həlak olması isə gərginliyi son həddə çatdırdı.

Bakı üçün mesaj aydın idi: Azərbaycan öz ərazisində qanunsuz silahlı dəstələrin mövcudluğuna daha dözməyəcək.

Beləliklə, sentyabrın 19-da antiterror tədbirləri başladı. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi əməliyyatın məqsədini dəqiq müəyyənləşdirdi: Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin və qanunsuz erməni silahlı dəstələrinin tərksilah edilməsi, ərazilərdən çıxarılması, onların hərbi infrastrukturunun zərərsizləşdirilməsi və Azərbaycanın konstitusiya quruluşunun bərpası.
Və tarixdə bəzən illərlə həll olunmayan məsələlər saatlarla ölçülən zaman kəsiyində həllini tapır.

20 sentyabr saat 13:00.

Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi antiterror tədbirlərinin dayandırılması barədə razılığın əldə olunduğunu açıqladı. Şərtlər isə separatçı qüvvələrin ağ bayraq qaldırmasını tələb edirdi: silahlar yerə qoyulmalı, döyüş mövqeləri tərk edilməli, qanunsuz silahlı dəstələr buraxılmalı, Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələri Azərbaycan ərazilərindən çıxmalı, silah-sursat və ağır texnika təhvil verilməli idi.

Ağ bayraq artıq sadəcə döyüş meydanındakı məğlubiyyətin simvolu deyildi. O, separatizm layihəsinin siyasi iflasının rəmzinə çevrildi.
Bundan sonra separatçı rejimin özünü “prezident” adlandıran rəhbəri Samvel Şahramanyanın imzaladığı “fərman” isə prosesin siyasi nəticəsini daha aydın göstərdi.

Qondarma qurumun dövlət strukturlarının ləğvi və fəaliyyətinin dayandırılması qərara alındı. Bununla illərlə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş separatçı idarəçilik özünün son mərhələsinə çatdı.

Burada məsələnin ən mühüm tərəfi məhz budur. 2020-ci ildə Azərbaycan ərazi bütövlüyünü böyük ölçüdə hərbi yolla bərpa etmişdisə, 2023-cü ilin sentyabrında dövlət suverenliyinin tam bərpası baş verdi.

Qarabağ artıq Azərbaycanın xəritəsində sadəcə hüquqi olaraq deyil, faktiki olaraq da vahid dövlət idarəçiliyinin tərkibinə qayıtdı.
Bu hadisənin əhəmiyyəti yalnız Qarabağla məhdudlaşmır. Sentyabr Zəfəri Cənubi Qafqazda uzun illər formalaşmış təhlükəsizlik və geosiyasi reallıqları dəyişdirdi. “Dondurulmuş münaqişə”, separatçı qurum, xarici himayə altında yaradılan paralel idarəçilik və silahlı status-kvo modeli tarixə çevrildi.

Azərbaycan göstərdi ki, suverenlik yalnız beynəlxalq sənədlərdə yazılan hüquq deyil, dövlətin öz ərazisində real idarəçilik və təhlükəsizlik təmin etmək imkanını da ifadə edir.

Bu baxımdan 19–20 sentyabr 2023-cü il Azərbaycanın hərbi tarixindən daha böyük hadisədir. Bu, dövlətçilik tarixinin yeni mərhələsidir.

İndi həmin qələbənin növbəti mərhələsi başlayıb: Qarabağın bərpası, Böyük Qayıdış, iqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin inkişafı, regionda sülh və əməkdaşlıq gündəliyinin formalaşdırılması.

Azərbaycanın Qarabağda yaratdığı yeni reallıq artıq Cənubi Qafqazın sərhədlərini aşan geosiyasi proseslərin də bir hissəsidir. Bakı Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən nəqliyyat və enerji marşrutlarının mərkəzində yerləşən dövlət kimi öz rolunu daha da gücləndirir.

Bu səbəbdən 2023-cü ilin sentyabrını yalnız “antiterror əməliyyatı” ifadəsi ilə məhdudlaşdırmaq onun tarixi miqyasını kiçiltmək olardı.

19 sentyabrda başlayan, 20 sentyabrda başa çatan 23 saatlıq əməliyyat illərlə davam edən separatizm layihəsinin son səhifəsini yazdı.
Bu gün Qarabağ artıq münaqişə xətti deyil, quruculuq, qayıdış, inkişaf və regional əməkdaşlıq məkanıdır. Azərbaycan hərbi qələbəni dövlət quruculuğuna, suverenliyi regional əməkdaşlığa, Qarabağdakı Zəfəri isə daha geniş Avrasiya məkanında sülh və təhlükəsizlik gündəliyinə çevirməyə çalışır.

23 saatlıq antiterror əməliyyatları bununla bitdi. Amma onun yaratdığı yeni geosiyasi reallıq hələ uzun illər Azərbaycan və Cənubi Qafqaz tarixinin əsas mövzularından biri olacaq.