Son illərdə beynəlxalq sistemdə baş verən proseslər çoxtərəfli diplomatiyanın gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur. ABŞ prezidentinin onlarla beynəlxalq qurumda üzvlüyün dayandırılması barədə verdiyi qərar Qərb mediasının böyük hissəsi tərəfindən Vaşinqtonun qlobal öhdəliklərdən geri çəkilməsi, hətta “qlobal liderlikdən imtina” kimi təqdim olunur. Lakin bu yanaşma baş verənlərin mahiyyətini tam əks etdirmir. Əsas problem Amerikanın davranışında deyil, illərdir dəyişməz qalan, müasir çağırışlara uyğunlaşa bilməyən və effektivliyini itirmiş beynəlxalq institutların özündədir.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılmış Birləşmiş Millətlər Təşkilatı sistemi müəyyən tarixi mərhələdə funksional idi. Onun əsas missiyası yeni müharibələrin qarşısını almaq, humanitar böhranları idarə etmək və dövlətlər arasında dialoq üçün platforma yaratmaqdan ibarət idi. Lakin XXI əsr tamamilə fərqli çağırışlar gətirib: regional münaqişələr, enerji təhlükəsizliyi, miqrasiya, iqlim dəyişikliyi və yeni güc mərkəzlərinin meydana çıxması. Təəssüf ki, mövcud beynəlxalq təşkilatlar bu çağırışlara çevik və səmərəli cavab vermək iqtidarında deyil. Onlar bürokratik mexanizmlərin içində ilişib qalıb, bu isə həm legitimliklərini, həm də təsir imkanlarını zəiflədir.
Bu mənzərənin fonunda ABŞ-ın BMT-nin Əhali Fondundan çıxması və Avropa Şurasının Venesiya Komissiyası ilə əməkdaşlığı dayandırması emosional və ya populist addım deyil. Bu qərarlar köhnəlmiş institutlara verilən siyasi qiymətdir. Venesiya Komissiyası uzun illər müxtəlif ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana seçkilər və hüquqi islahatlarla bağlı “tövsiyələr” təqdim edib. Lakin bu tövsiyələr çox vaxt yerli reallıqları nəzərə almır, hüquqi məsləhətdən daha çox siyasi təzyiq alətinə çevrilirdi. Amerikanın bu qurumdan uzaqlaşması daha geniş bir həqiqəti ortaya qoyur: beynəlxalq hüquq dili ilə pərdələnmiş selektiv yanaşmalar artıq legitim hesab edilmir.
Bu kontekstdə Azərbaycanın mövqeyi həm diqqətəlayiq, həm də məntiqidir. 2025-ci ildə Bakı səmərəsiz beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığa son qoymaqla prinsipial xəttini davam etdirdi. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının və UNDP-nin yerli ofislərinin bağlanması təsadüfi deyildi. Bu qurumlar uzun müddət real nəticələr əldə etmədən, fəaliyyətlərini əsasən formal layihələr və hesabatlarla məhdudlaşdırmışdı. Azərbaycan açıq şəkildə bildirdi ki, milli maraqlara uyğun olmayan, effektivliyi və neytrallığı təmin etməyən fəaliyyətlər onun siyasət çərçivəsində yer ala bilməz.
Bu yanaşma yeni deyil. Hələ 2014–2015-ci illərdə Azərbaycan eyni səbəblərlə ATƏT-in Bakı ofisini bağlamışdı. Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi dövründə ATƏT effektiv vasitəçilik mexanizmi yarada bilmədi. Status-kvonun qorunması və işğala hüquqi-siyasi qiymət verməkdən yayınmaqla təşkilat regionda öz etibarını sarsıtdı. Həmin vaxt Azərbaycan aydın mesaj verdi: beynəlxalq təşkilatların mövcudluğu adlarına və statuslarına görə deyil, real faydalılığına görə ölçülməlidir.
Bu gün oxşar meyillər dünya miqyasında müşahidə olunur. Dövlətlər beynəlxalq institutlarla münasibətlərinə yenidən baxırlar. Ölçüsü və imkanları baxımından fərqli olan ABŞ və Azərbaycanın paralel qərarlar qəbul etməsi təsadüf deyil — bu, sistemli böhranın əlamətidir. Sözdə “liberal beynəlxalq nizam” əvvəlki kimi işləmir. Selektiv yanaşmalar, ikili standartlar və siyasi motivli gündəmlər onu zəiflədib. Eyni zamanda Çin, Hindistan, Türkiyə və digər yüksələn dövlətlər kimi yeni güc mərkəzlərinin artan təsiri köhnə institutların əhəmiyyətini daha da azaldır.
Bununla belə, qeyd etmək vacibdir ki, çoxtərəfli diplomatiya tamamilə iflasa uğramayıb. Uğursuz olan onun klassik formasıdır — bütün dövlətləri bir masa ətrafında toplamağa çalışan universal institut ideyası. Onun yerini regional ittifaqlar, ikitərəfli sazişlər və praqmatik çoxtərəfli formatlar tutur. Enerji təhlükəsizliyi sahəsində yeni koalisiyalar yaranır, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə regional təşəbbüslər daha effektiv olur, miqrasiya məsələlərində isə ikitərəfli razılaşmalar daha konkret nəticələr verir. Diplomatiyanın gələcəyi daha çevik, daha hədəfli və daha nəticəyönümlü olacaq.
Nəticə etibarilə, biz çoxtərəfli diplomatiyanın sonunu deyil, onun köhnəlmiş modelinin tənəzzülünü müşahidə edirik. Yeni dünya nizamı real, çevik və ədalətli mexanizmlər tələb edir. Suverenliyə hörmət etməyən, effektivliyini sübut etməyən və daxili işlərə müdaxilədən çəkinməyən institutların gələcəyi yoxdur. ABŞ və Azərbaycanın atdığı addımlar göstərir ki, formal iştirak dövrü başa çatıb. Növbəti mərhələ real nəticələr, real məsuliyyət və real tərəfdaşlıq üzərində qurulacaq. Məhz bu da həm qlobal, həm də regional səviyyədə simvolizmdən deyil, məzmundan qaynaqlanan yeni diplomatik fəlsəfənin formalaşmasına yol açacaq.